راهنمای رصد آسمان تابستان- قسمت دوم: صورت فلکی‌های دورقطبی و جهت‌یابی

معین نعمتی
 
در این سری مقاله، علاوه بر صورت فلکی‌های ویژه آسمان تابستان، چند صورت فلکی دیگر را هم معرفی می‌کنیم. صورت فلکی‌هایی که تقریباً در تمامی طول سال برای ساکنین مناطق نیم‌کره شمالی قابل‌مشاهده هستند. از مهم‌ترین آن‌ها که ممکن است بسیار نام آن را شنیده باشید، دب اکبر (خرس بزرگ) است. این شکل آسمانی در این شب‌ها بسیار نمایان دیده می‌شود؛ کافی است به سمت شمال بایستید تا در آن محدوده هفت ستاره تقریباً پرنور را مشاهده کنید. اگر خوب دقت کنید، متوجه ملاقه خواهید شد! پیکره اصلی دب اکبر به شکل یک ملاقه است. البته این صورت فلکی گسترده از چندین ستاره دیگر هم تشکیل‌شده که درخشندگی چندانی ندارند. در فارسی این صورت فلکی را هفت‌اورنگ می‌نامند. در این صورت فلکی کهکشان‌های بسیاری قابل‌مشاهده است.
 
برای دیدن عکس‌ها در اندازه‌ی بزرگ روی آن کلیک کنید
 
اگر فاصله دوستاره سَر ملاقه را به اندازه پنج برابر ادامه دهیم به یک ستاره بسیار شگفت‌انگیز خواهیم رسید. البته نه از نظر فیزیکی؛ این ستاره در صورت فلکی دب اصغر (خرس کوچک) واقع شده است. این شکل آسمانی کوچک‌تر از دب اکبر و به شکل یک تبر است. وجود آن ستاره باعث شده تا این خرس کوچک بسیار مهم باشد. ستاره قطبی(Polaris)، محور گردش زمین به دور خودش از نزدیکی این ستاره می‌گذرد.
 
 
این ستاره نمایانگر جهت شمال جغرافیایی است؛ یعنی اگر روبروی این ستاره بایستیم، روبرویمان شمال، پشت سرمان جنوب، دست چپ و راست به ترتیب جهت‌های غرب و شرق را نشان می‌دهند. از دیگر ویژگی‌های این ستاره تعیین‌کننده، عرض جغرافیایی است. این ستاره در هر مکانی دارای ارتفاع‌ثابتی نسبت به افق است. مقدار این ارتفاع نمایانگر عرض جغرافیایی است.
 
 
در آسمان نیم‌کره شمالی یک اژدها با بدنی بسیار کشیده در میان خرس‌های آسمان جا خوش کرده است. آشکارترین قسمت این پیکره، سر اژدها است که از چهار ستاره تشکیل‌شده؛ بدن این اژدها به دور دب اصغر تاب می‌خورد و در بین خرس کوچک و بزرگ به پایان می‌رسد. جالب است بدانید 5000 سال پیش ستاره آلفا این صورت فلکی ستاره قطبی بوده است و به دلیل حرکت تقدیمی زمین (چرخش محور گردش زمین به دور خودش در طی چندین هزار سال) هم‌اکنون ستاره قطبی در صورت فلکی دب اصغر جای دارد. بعد از آن ستاره نَسرواقع یا وِگا این وظیفه را بر عهده می‌گیرد.
 
 
شکل آسمانی ذات‌الکرسی (Cassiopeia) که به شکل M یا W دیده می‌شود، را فراموش نکنید. در نزدیکی ذات‌الکرسی، بین دب اصغر و بخشی از صورت فلکی اژدها، صورت فلکی قیفاووس (Cepheus) را مشاهده کنید، به شکل یک مثلث که بر روی یکی از اضلاع مربع واقع‌شده. صورت فلکی قیفاووس از یک نظر دیگر حائز اهمیت است؛ وجود یک ستاره متغیر در این صورت فلکی. نام ستارگان متغیر قیفاووسی از این ستاره و صورت فلکی گرفته‌شده است. در اساطیر یونان باستان، کاسوپیه ملکه زیبایی و کفئوس (قیفاووس) همسر او هست.
 
 

 
ستارگان تمامی صورت فلکی‌های نام‌برده یک ویژگی یکسان دارند و آن گردش ظاهری به دور ستاره قطبی است. و به نظر می‌رسد که صورت فلکی‌ها به دور این ستاره می‌گردند. به این جهت به این شکل‌های آسمانی، صورت‌های فلکی دورقطبی یا پیراقطبی گفته می‌شود.
 
 

توئیتر کانال تلگرام اینستاگرام صفحه فیسبوک انجمن اخترشناسی شیراز