بارش شهابی چیست؟ دانستنی‌هایی در مورد بارش شهابی برساووشی

علی عمانی
 
حتماً تا به حال اسم شهاب آسمانی را شنیده‌اید و به احتمال زیاد عبور یک شهاب در آسمان شب را به چشم دیده‌اید. در این مطلب می‌خواهیم به بهانه نزدیک شدن به بارش شهابی بَرساووشی، به این سوال پاسخ دهیم که (بارش شهابی چیست؟) و در ادامه بارش شهابی برساووشی را معرفی کنیم.
 
در طول عمر منظومه شمسی، هزاران، میلیون‌ها و شاید میلیاردها دنباله‌دار مدار خورشید را طی کرده‌اند. این دنباله‌دارها همواره رَدی از خود را در مسیر عبور، در مدارشان، به جا گذاشته‌اند. ذراتی از غبار، دانه‌های کوچک سنگ و سنگ¬های بزرگتری که در طول عبورشان، از آنها جدا شده و در فضای منظومه شمسی معلق و سرگردان شده‌اند. این اجسام بسته به نوع و ماهیت هسته دنباله‌دار از عناصر و ترکیبات کانی ویژه‌ای تشکیل شده‌اند. تا زمانی که این اجسام در فضای خلاء منظومه شمسی قرار دارند، اتفاق خاصی، به جز برخوردهای جزئی با یکدیگر و حرکت آرامشان در این فضا، برایشان رخ نمی‌دهد. گاهی این اجسامِ حاصل از رَد دنباله‌ها به دلیل نوع و موقعیت مداری عبور دنباله¬دار، در مناطقی، در مدار حرکت سیاره زمین به دور خورشید قرار می‌گیرند. هر چند محدوده قرار گرفتن این اجسام در مدار زمین می‌تواند کوچک باشد، اما می‌تواند رویدادهای زیبایی را برای ساکنان زمین رقم بزنند.
 

 
حال فرض کنید دنباله‌داری سال‌ها پیش در مدار خود، خورشید را دور زده و رَدی از خود به جا گذاشته است که بخاطر موقعیت مداریش در منطقه‌ای از فضا، با مدار زمین تداخل داشته است. هنگامی که زمین در مسیر عبورش در مدار خود به دور خورشید، از این توده به جا مانده از دنباله‌دار عبور می‌کند، تعدادی از اجسام درون این توده را به خود جذب می‌کند. این اجسام در زمان ورودشان به جو زمین، می‌سوزند و رَدی نورانی از خود به جا می‌گذارند. زمان سوختن این ذرات بسته به نوع عناصر تشکیل دهنده و اندازه¬شان می‌تواند از کسری از ثانیه تا چند ثانیه به طول بیانجامد. همچنین این سوختن درون جو زمین، رنگ‌های مختلفی دارد که آن هم به نوع عناصر تشکیل دهنده آن قطعه بستگی دارد.
 

 
نام گذاری بارش‌های شهابی
هنگامی که زمین از درون یک توده ذرات کوچک و بزرگ حاصل از عبور یک دنباله‌دار عبور می‌کند، به دلیل موقعیت سماوی زمین و توده ذرات، از دید ناظر زمینی، کانونی برای آن بارش شهابی در نظر گرفته می‌شود. این کانون در حقیقت مکان سماوی ورود این ذرات به درون جو زمین است. حال این کانون در هر صورت فلکی از آسمان قرار داشته باشد، نام آن بارش شهابی را از آن صورت فلکی انتخاب می‌کنند. به عنوان نمونه، کانون یکی از زیباترین بارش‌های شهابی سال که به پادشاه بارش‌ها معروف است، صورت فلکی جوزا یا دوپیکر است و نام این بارش پُر شهاب را، بارش شهابی جوزایی (یا دوپیکری) گذاشته‌اند.
 

 
نرخ بارش شهابی سَرسویی (ZHR)
منظور از نرخ بارش شهابی سرسویی یا همان ZHR، تعداد عبور شهاب در ساعت اوج بارش و در سرسروی آسمان است. این نرخ به فراوانی ذرات موجود در توده دنباله‌دار و زمان عبور سیاره زمین از درون توده بستگی دارد. برای مثال ZHR یک بارش شهابی 100 پیش‌بینی شده است. به عبارت دیگر، در زمان اوج این بارش، در یک ساعت، حدود 100 شهاب در آسمان عبور می‌کنند.
 

 
شهاب و شهاب سنگ
عموماً مردم به اجسام نورانی که در یک لحظه در آسمان عبور می‌کنند شهاب سنگ می‌گویند. اما این عبارت اشتباه است. شهاب و شهاب سنگ با هم تفاوت دارند. عبارت شهاب به جسمی گفته می‌شود که وارد جو زمین شود، کاملاً بسوزد و به سطح زمین نرسد. شهاب سنگ به جسمی گفته می‌شود که وارد جو زمین شود، شروع به سوختن کند و قبل از سوختن کامل، مقداری از آن بروی سطح زمین سقوط کند و اثری از آن بروی زمین باقی بماند. معمولاً شهاب‌ها در کسری از ثانیه می‌سوزند و تمام می‌شوند، اما شهاب سنگ¬ها برای مدت چند ثانیه در جو زمین می‌سوزند و نورشان تا رسیدن به سطح زمین قابل دیدن است. 
 

 
نوعی از شهاب هم وجود دارد که مدت زمان زیادی (در حد چند ثانیه) در جو می‌سوزد ولی قبل از رسیدن به زمین تمام می‌شود، که به آن آذرگوی گفته می‌شود.
تا بدین جا موارد و تعاریفی از شهاب و بارش شهابی را مرور کردیم. حال در خصوص یکی از بارش‌های شهابی زیبا و پُر شهاب سال، به نام بارش شهابی برساووشی مواردی را توضیح می‌دهیم.
 
بارش شهابی برساووشی
یکی از زیباترین بارش‌های شهابی سال، که در تابستان و مابین 27 تیر تا 3 شهریور رخ می‌دهد بارش شهابی برساووشی است، که بیشترین زمان بارش در بین بارش‌های شهابی را دارد. اوج بارش شهابی برساووشی معمولاً در یکی از روزهای 21، 22 یا 23 مرداد رخ می‌دهد، که احتمال وقوع اوج بارش در 22 مرداد بیشتر است. بیشینه نرخ بارش شهابی سرسویی این بارش، غالباً در حدود ۱۰۰ است. اما بسته به زمان عبور کمتر نیز می‌شود. منشاء این بارش شهابی، ذرات به جا مانده از دنباله‌دار Swift-tuttle شماره 109 است، که سال‌ها پیش در سامانه خورشیدی و در مدارش به دور خورشید گردش کرده است.
 

 
کانون این بارش اکنون در صورت فلکی ذات‌الکرسی و نزدیک به مرز صورت فلکی برساووش است. دلیل این تناقض در نام‌گذاری این بارش شناخت کم صور فلکی در ابتدای وقوع این بارش شهابی بوده و  تصور می‌شده که کانون بارش در صورت فلکی برساووش است. با این حال همچنان نام سنتی و قدیمی این بارش حفظ شده است و آن را بارش شهابی برساووشی می‌نامند.
 

 
امسال (1395 هجری شمسی) نیز در بامداد روز 22 مرداد ماه، بارش شهابی برساووشی به اوج خود می‌رسد. ZHR این بارش حدود 60 تخمین زده شده است. در این شب با وجود حضور ماه شب نهم، انتظار این می‌رود که پس غروب ماه در نیمه شب، شهاب‌های زیادی دیده شود. به همین دلیل علاقه‌مندان و منجم‌های زیادی در کشورهای مختلف این بارش شهابی را رصد می‌کنند. در همین راستا انجمن اخترشناسی شیراز نیز گشتی نجومی – رصدی برای اعضاء خود و علاقه‌مندان به پدیده‌های آسمان شب تدارک دیده است.
 

توئیتر کانال تلگرام اینستاگرام صفحه فیسبوک انجمن اخترشناسی شیراز