انواع اجرام آسمان شب و رصد آنها- بخش نخست: رصد اجرام منظومه شمسی

علی عمانی
 
در کیهان ساختارهایی وجود دارد که می‌توان آنها را در مواقعی مناسب در آسمان شب با ابزارهای رصدی، رصد کرد. انواع مختلف و متنوعی از اجرام در آسمان شب وجود دارد، که ما قادر به رصد آنها هستیم. اما آنها تفاوت‌های عمده‌ای با یکدیگر دارند، که سعی داریم در سلسله مطالبی آنها را معرفی کنیم. سپس در بخش چهارم سلسله مطالب "آشنایی با رصد آسمان تابستان" اجرامی که در آسمان شب این فصل دیده می‌شوند، را معرفی کنیم.
نکته حائز اهمیت در این بخش این است که باید تصوری که از رصد اجرام در چشمی تلسکوپ داریم را به طور صحیح پرورش دهیم. اگر تا کنون تنها تصاویر این اجرام را در مجلات، تلویزیون و اینترنت دیده‌اید، باید به این نکته توجه کنید که، این تصاویر با تلسکوپ‌ها و دوربین‌های عکاسی پیشرفته و سپس پردازش‌های تصویر و اضافه کردن رنگ‌ها به آن تهیه شده‌اند. ما در واقعیت، از پشت چشمی تلسکوپ تصویری می‌بینیم که تنها چشم انسان قادر به دیدن آن است. رنگ‌ها آنطور که در تصاویر پردازش شده نجومی دیده می‌شوند با چشم دیده نمی‌شود. هم از نظر تفکیک جزئیات اجرام، هم از نظر تشخیص رنگ‌های واقعی اجرام، چشم انسان تا حدی توانایی دارد. به عبارتی ساده‌تر انسان اجرام عمقی آسمان را بدون رنگ و با جزئیاتی کم می‌بیند.
در بخش اول این سری مطالب با رصد اجرام منظومه شمسی آشنا می‌شویم: ماه، خورشید، سیارات و دنباله‌دارها.
 
رصد ماه
‌ماه نزدیکترین جرم آسمانی به زمین است. طبق قوی‌ترین نظریه علمی، دانشمندان بر این باورند که، ماه قسمتی از سیاره زمین بوده و در مراحل اولیه تشکیل منظومه شمسی از زمین جدا شده و به قمر این سیاره تبدیل شده است. ماه تنها قمر سیاره زمین است و با بازتاباندن نور خورشید، شب‌های زمین را کمی روشن می‌کند. قطرِ ماه حدود ۳۵۰۰ کیلومتر است. ماه جو ندارد و در پهنه آن دهانه‌های برخوردی درپیِ برخورد سنگ‌های آسمانی پدید آمده است. رصد ماه از چند جنبه حائز اهمیت است. مراحل هلالی ماه از ماه نو تا قرص ماه کامل، رصد عوارض سطحی آن، اختفاها و گرفت‌ها، انواع رصدهای ماه هستند.
 
 

 
رصد گام‌های هلالی ماه
در طول یک ماه، ماه به تدریج و بسته به موقعیت ماه و خورشید دارای مراحل هلالی است که از هلال باریک ماه نو آغاز و به ماه کامل ختم می‌شود. در بین گام‌های هلالی ماه، رصد هلال شب اول ماه برای روئت‌گران هلال ماه در جهان اهمیت دارد. از آنجایی که تقویم مسلمانان جهان بر اساس تقویم قمری است، رصد هلال ماه نو برای آنها نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. هلال ماه را می‌توان بسته به مولفه‌های آن، با چشم غیرمسلح، دوربین دوچشمی یا انواع تلسکوپ نیز رصد کرد.
 
 
رصد عوارض ماه
به دلیل سنگی بودن ماه، عوارضی بروی سطح آن وجود دارد که برای عده‌ای از رصدگران و محققان نجومی جذاب و دیدنی است. بروی ماه کوه‌ها، دشت‌ها (دریاها) و دهانه‌های برخوردی وجود دارد، که برای رصد آنها به تلسکوپ‌هایی با بزرگنمایی بالاتری نیاز است. از آنجایی که همواره یک روی ماه به سمت زمین است، می‌توان رصدهای مداوم و با پیگیری این عوارض پروژه‌های رصدی را انجام داد. به طور مثال؛ شناخت و محاسبه قطر و اندازه دهانه‌های برخوردی یکی از این پروژه‌ها است.
 
 
رصد ماه‌گرفتگی
به دلیل نزدیک بودن ماه نسبت به دیگر اجرام آسمانی به زمین، ماه همواره با اجرام پس زمینه آسمان، مثل خورشید، ستاره‌ها و گاهی سیارات سامانه خورشیدی رویدادهایی را رقم می‌زند. خورشید گرفتگی نوعی از رویداد گذر است که زمانی رخ می‌دهد، که ماه بین زمین و خورشید قرار می‌گیرد و ماه تمام یا بخشی از خورشید را می‌پوشاند. همچنین در زمانی که ماه کامل در آسمان شب است، اگر زمین بین خورشید و ماه قرار گیرد، به طوری که سایه زمین بروی ماه بیافتد، ماه‌گرفتگی رخ می‌دهد. ماه‌گرفتگی را می‌توان با چشم غیرمسلح، دوربین دوچشمی و تلسکوپ نیز رصد کرد.
 
 
رصد اختفاهای ماه
اختفاهای ماه با اجرام دیگر، به این معنی است که اجرام با قطر زاویه‌ای کوچکتر در پشت ماه، برای دقایقی پنهان می‌شوند و سپس از طرف دیگر آشکار می‌شوند. معمولاً در هر شب که ماه در آسمان رصد می‌شود، اختفاهای ماه با تعدادی از ستارگان بی‌شمار پس‌زمینه آسمان رخ می‌دهد. اگر کسی علاقه‌مند به رصد و انجام پروژه‌های اختفاها باشد، تقریباً هر شب می‌تواند این رویداد را ببیند. اما رخداد اختفاهای ماه با سیارات نادرتر است و هر از چند سال یک بار یکی از سیارات با ماه اختفاء انجام می‌دهد، که در این نوع اختفا هم می‌توان پروژه‌های مفیدی را انجام داد. اختفاها حتماً باید با دوربین‌های دوچشمی و تلسکوپ‌ها رصد شود. همچنین به نزدیک شدن ماه با اجرام پُر نور آسمان نیز مقارنه می‌گویند که برای منجمان جذاب و دیدنی است.
 
 
رصد خورشید
رصد خورشید به عنوان تنها ستاره منظومه شمسی، برای برخی از منجم‌ها دارای اهمیت است. عمدتاً منجم‌های آماتور و حرفه‌ای دو نوع رصد برای خورشید دارند. رصد گرفت خورشید و رصد لکه‌های خورشید.
 
رصد خورشیدگرفتگی
در زمانی که ماه بین زمین و خورشید واقع شود، به طوری که تمام قرص خورشید یا بخشی از آن را بپوشاند، خورشیدگرفگی یا کسوف رخ می‌دهد. قطر خورشید 400 برابر ماه است و از آنجایی که فاصله آن از زمین نیز 400 برابر فاصله ماه از زمین است، بنابراین ما قطر ماه و خورشید را یکسان می‌بینیم. از این رو، در زمان خورشیدگرفتگی کامل، قرص ماه، تمام قرص خورشید را می‌پوشاند. رصد خورشیدگرفتگی با رعایت نکات ایمنی برای چشم با استفاده از فیلترهای ویژه رصد خورشید، با چشم غیرمسلح، دوربین دوچشمی و تلسکوپ امکان‌پذیر است.
 
 
رصد لکه‌های خورشیدی
فعل و انفعالات خورشید، به گونه‌ای است که گاهی بروی سطح آن لکه‌های تیره‌ای نمایان می‌شود. این لکه‌ها اغلب بازمانده‌های انفجارهای خورشیدی است. دمای متوسط سطح خورشید، 5505 سانتی‌گراد است. دمای لکه‌های خورشید که نقاط سردی در خورشید محسوب می‌شود حدود 2000 درجه کمتر از سطح آن است. یعنی به چیزی حدود 3400 درجه سانتی‌گراد می‌رسند. رصد لکه‌های خورشیدی با رعایت نکات ایمنی برای چشم با استفاده از فیلترهای ویژه رصد خورشید، با چشم غیرمسلح، دوربین دوچشمی و تلسکوپ امکان‌پذیر است.
 
 
رصد سیارات
منظومه شمسی 8 سیاره دارد که ما قادر به رصد هفت عدد از آنها هستیم. به طور معمول همه این هفت سیاره با چشم غیرمسلح رصد می‌شود. اما سیارات عطارد، زهره، مریخ، مشتری و زحل به شکل درخشان در آسمان دیده می‌شوند و اورانوس و نپتون کم‌نورتر و به شکل نقطه‌ای کوچک به سختی دیده می‌شوند.  نکته مهم در رصد سیارات با چشم غیرمسلح این است که سیارات در آسمان شب با نوری یکنواخت دیده می‌شوند، ولی ستارگان با سوسو یا همان نوسان نورشان که اصطلاحاً با عبارت چشمک زدن با آن آشنایی داریم، دیده می‌شوند. 
تفاوت رصد سیارات عطارد و زهره با دیگر سیارات در این است که به دلیل اینکه این دو سیاره نسبت به زمین سیارات درونی منظومه شمسی محسوب می‌شوند، در بازه‌ای از سال آنها را به شکل هلال می‌بینیم. اما دیگر سیارات بیرونی را اغلب به شکل تمام رخ و قرص کامل دیده می‌شوند. رصد سیارات سامانه خورشیدی با ابزار رصدی مثل دوربین دوچشمی و تلسکوپ از این جهت جذاب‌تر است که بعضاً آنها را با جزئیات و رنگ خواهیم دید.  رصد عطارد و زهره گاهی به شکل هلال است. این دو سیاره در افق غربی یا شرقی و نزدیک به خورشید دیده می‌شوند. رصد مریخ با چشم مسلح آنرا به شکل سرخ روی و گاهی با لکه‌های تیره که حاصل عوارض سطحی آن است همراه می‌کند.  اگر مشتری را با ابزار رصدی ببینید، کمربندها، لکه بزرگ مشتری و چهار قمر گالیله‌ای آنرا خواهید دید.  حلقه زحل را تنها با ابزار رصدی می‌توانید ببینید. همچنین چند قمر آن به خصوص قمر تیتان را با ابزار خواهید دید.  اوارنوس را سبز کمرنگ و نپتون را آبی رنگ اما بسیار کوچک خواهید دید.
 
 
رصد دنباله‌دارها
‌از دیرباز انسان اجرامی در آسمان رصد کرده، که در آسمان شب همراه با دنباله‌ای بوده است. در آن زمان به دلیل نداشتن آگاهی کافی، آنها را ستاره دنباله‌دار می‌نامیدند. اما اکنون و با شناخت کامل آنها می‌دانیم که این اجرام تکه سنگ‌ها همراه با یخ هستند که در مدارشان به دور خورشید می‌چرخند و بر اثر جداشدن ذرات یخ و سنگ از هسته‌شان دنباله‌ای از خود به جا می‌گذارند. دنباله‌دارها از دسته اجرام سامانه خورشیدی هستند که گهگاهی به واسطه نزدیک شدنشان به خورشید و در نتیجه درخشان‌تر شدن، در آسمان شب زمین دیده می‌شوند. این اجرام که منشاء برخی از آنها کمربند کویپر و برخی دیگر ابر اورت است، با نزدیک شدن به خورشید ذراتشان را در پیرامون خود رها می‌کنند که حاصل آن دنباله‌ای از آن ذرات، به نام دنباله غباری است. همچنین بر اثر فعل و انفعالات یونی هسته دنباله‌دار با جریانات خورشیدی، دنباله‌ای یونی تشکیل می‌دهند که رصد هر دوی این دُم‌ها شگفت‌انگیز است. دنباله‌دارها در صورت درخشان شدن ویژه‌ای (که نادر است) با چشم غیرمسلح دیده می‌شوند. در غیر اینصورت دنباله‌دارهای کم‌نورتر را می‌بایست با دوربین‌های دوچشمی قوی و تلسکوپ رصد کرد.
 
 
تا بدین‌جا با اجرام سامانه خورشیدی و نحوه رصد آنها آشنا شدیم. در مطالب مرتبط بعد، ساختارهای دورتر و اجرام عمقی آسمان شب و رصد آنها را معرفی می‌کنیم.
 

توئیتر کانال تلگرام اینستاگرام صفحه فیسبوک انجمن اخترشناسی شیراز